Friday, May 29, 2026

Nội tạng cấy ghép không chỉ là “nội tạng”

Diễn viên múa chuyên nghiệp người Mỹ Claire Sylvia do mắc bệnh tăng áp động mạch phổi nguyên phát, vào năm 1988 khi 47 tuổi đã phải trải qua ca phẫu thuật cấy ghép tim phổi. Không lâu sau ca phẫu thuật, bà rất muốn uống bia, thích ăn một số thực phẩm như kẹo sô-cô-la, ớt chuông xanh và gà rán KFC, mà những thực phẩm này trước đây bà chưa bao giờ động tới. 5 tháng sau ca phẫu thuật, bà còn mơ thấy mình rất thân thiết với một thiếu niên cao gầy, tóc đỏ có tên viết tắt là Tim L., trong cõi u minh bà biết rằng cậu ấy chính là người hiến tặng trái tim. Đáng mừng là sau khi bình phục, bà đã lấy lại được sức sống trong thế giới khiêu vũ.

Một y tá từng nói với Sylvia rằng, trái tim của bà đến từ một chàng trai 18 tuổi đi xe máy bị tai nạn giao thông, nhà cậu ấy ở bang Maine. Mãi đến năm 1990, thông qua cáo phó trên báo, bà mới tìm ra tên của người hiến tặng – Timothy Lamirande.

Sylvia đã đến thăm gia đình Lamirande, họ xác nhận với bà rằng, Tim (gọi tắt của Timothy) khi còn sống có năng lượng dồi dào, bia, gà rán, ớt chuông xanh đều là những thực phẩm cậu yêu thích lúc sinh thời.

Bước lại con đường nhân sinh của người hiến tặng
Sonny Graham, sống tại bang Georgia, Mỹ, do nhiễm virus nên mắc bệnh cơ tim giãn, sau một năm đăng ký chờ ghép tim, ông đã phẫu thuật thành công vào năm 1995. Năm sau đó, ông liên hệ với cơ quan trung gian hiến tặng nội tạng để gửi thư cảm ơn đến người vợ góa của người hiến tặng là Cheryl Sweat.

Graham nhớ lại với truyền thông, khi gặp Sweat 28 tuổi vào tháng 1/1997, “cảm giác như đã quen biết cô ấy từ nhiều năm trước. Tôi cứ nhìn cô ấy, không thể rời mắt”, ông thừa nhận mình đã yêu cô từ cái nhìn đầu tiên.

Hai người kết hôn vào năm 2004. Ba năm sau, Graham 69 tuổi đã nổ súng tự kết liễu đời mình, hoàn toàn giống với người hiến tặng trái tim cho ông – Terry Cottle, 33 tuổi năm đó.

Người nhà từng kể rằng, sau ca cấy ghép, Graham trở nên thích uống bia, ăn xúc xích (hot dog), đó chính là sở thích lúc sinh thời của Cottle.

Gu nghệ thuật cũng có thể cấy ghép
Ngoài những trải nghiệm giác quan thông thường, ngay cả trải nghiệm và gu thưởng thức nghệ thuật cũng có thể “cấy ghép” sang một người khác.

Một công nhân đúc 47 tuổi người Mỹ được chẩn đoán hẹp van động mạch chủ, người hiến tặng trái tim cho ông là một thiếu niên gốc Phi 17 tuổi, cậu bé này đã qua đời do bị bắn trên đường đi học violin.

Mẹ của cậu thiếu niên cho biết, con trai cô yêu thích nhạc cổ điển, tài năng được giáo viên công nhận, bản thân cậu cũng mơ ước được biểu diễn tại hội trường Carnegie; khi ngã xuống đường, trong lòng cậu vẫn ôm hộp đàn violin.

Người công nhân này là người da trắng, ông không kỳ thị người gốc Phi, nhưng ban đầu cũng có chút e ngại, từng đề nghị bác sĩ muốn chờ trái tim của người da trắng. Sau khi trải qua ca phẫu thuật, vợ ông tiết lộ rằng, ông cảm thấy rất thoải mái khi chung sống với những đồng nghiệp gốc Phi trong nhà máy, và còn bắt đầu mời họ đến nhà làm khách.

Người vợ cũng thắc mắc bày tỏ, “Ông ấy không biết một bản nhạc cổ điển nào, chưa từng nghe bao giờ. Bây giờ ông ấy có thể ngồi nghe nhạc cổ điển hàng giờ liền, miệng còn huýt sáo những giai điệu mà ông ấy chưa từng biết. Ông ấy nghe từ đâu vậy?”

Tái hiện trải nghiệm tử vong của người hiến tặng
Giáo sư đại học 56 tuổi Ben sau vài tuần phẫu thuật ghép tim, bắt đầu thường xuyên gặp những giấc mơ kỳ lạ. Trong mơ, ông thấy một tia chớp đánh vào mặt, đồng thời khuôn mặt cảm thấy đau rát nhức nhối như bị bỏng.

Trong mơ còn có những hình ảnh khác, Ben không nói với bác sĩ, chỉ kể cho vợ là Casey, đó là trước khi ánh lửa xuất hiện, ông sẽ nhìn thoáng qua khuôn mặt bình tĩnh của một người đàn ông tóc dài, râu dài.

Khi Casey trò chuyện cùng người vợ góa của người hiến tặng trái tim đó, cô đã tình cờ nhắc đến những tình huống này của chồng, đối phương vô cùng sốc, bởi vì người chồng quá cố của cô – sĩ quan cảnh sát Carl 34 tuổi chính là bị trúng đạn vào mặt mà chết trong lúc truy bắt tội phạm ma túy.

Tia chớp đáng sợ đó, có lẽ là cảnh tượng cuối cùng mà anh ấy nhìn thấy trong đời; cảnh sát mặc dù chưa bắt được hung thủ, nhưng việc phục dựng lại diện mạo của nghi phạm, chính là người có mái tóc dài, râu dài, hốc mắt sâu, khuôn mặt vô cảm.

Theo Vision Times

____________________________

Thursday, May 28, 2026

MA LÀ GÌ? KHOA HỌC ĐÃ CÓ CÂU TRẢ LỜI

Hình ảnh đốm ma trơi lập lòe gieo rắc nỗi sợ hãi và tò mò trong suốt hàng thế kỷ (Ảnh: Getty)

Ma trơi từng là biểu tượng của linh hồn và sự ám ảnh. Nhưng dưới lăng kính khoa học hiện đại, đó có thể chỉ là một hiện tượng vật lý hiếm gặp.

Những đốm sáng tựa như bóng ma lập lòe rồi lại tắt đã gieo rắc nỗi sợ hãi và tò mò trong suốt hàng thế kỷ. Người ta gọi chúng là ma trơi. Ma trơi thường xuất hiện ở đầm lầy, gần rừng rậm hay nghĩa địa.

Theo một nghiên cứu mới từ Đại học Stanford, bí ẩn này có thể được giải thích bằng hiện tượng vật lý hiếm gặp: tia sét siêu nhỏ, hay những tia lửa điện cực ngắn hình thành giữa các bong bóng khí.

Phát hiện này không chỉ giúp giải mã một trong những truyền thuyết dân gian phổ biến, mà còn mở ra manh mối về sự khởi đầu của sự sống trên Trái Đất.

Ma trơi: Bí ẩn và bài toán nan giải
Trong nhiều nền văn hóa, hiện tượng ánh sáng xanh nhảy múa giữa không trung thường được gọi là ma trơi (ignis fatuus) hay đèn bí ngô. Hình ảnh này xuất hiện dày đặc trong văn hóa dân gian châu Âu như biểu tượng của linh hồn lạc lối cầm đèn dẫn dụ con người lạc vào đầm lầy.

Ở châu Á, hiện tượng ma trơi đôi khi được xem là hồn ma của những người chết trẻ hoặc oan uổng. Thậm chí, nhiều tác phẩm nghệ thuật thế kỷ 18-19 đã khắc họa ánh sáng này như một yếu tố ma mị xen lẫn tôn giáo.

Bức tranh được vẽ năm 1823 với tựa đề
  "Đốm ma trơi và con rắn" 
Trong khi dân gian gán cho ma trơi nguồn gốc siêu nhiên, các nhà khoa học từ lâu đã cố gắng giải thích hiện tượng này bằng cơ chế tự nhiên. Một giả thuyết phổ biến cho rằng đó là kết quả của túi khí mê-tan sinh ra trong đầm lầy tự bốc cháy.

Nhưng vấn đề là khí mê-tan không thể tự bùng cháy nếu thiếu tác nhân kích hoạt. Vậy đâu là “ngòi nổ” khiến ánh sáng xuất hiện lơ lửng giữa không trung? Câu hỏi này tồn tại suốt hàng trăm năm và chỉ mới có lời giải thuyết phục gần đây.

Chìa khóa giải mã ánh sáng ma trơi
Nghiên cứu đăng trên tạp chí PNAS (2025) do nhóm hóa học tại Đại học Stanford dẫn đầu đã chỉ ra rằng sét siêu nhỏ (micro-lightning) có thể là nguyên nhân gây ra hiện tượng mà chúng ta thường gọi là "các bóng ma".

Trong thí nghiệm, họ bơm hỗn hợp khí mê-tan và không khí vào nước để tạo ra vô số bong bóng nhỏ. Khi quan sát bằng camera tốc độ cao, các nhà khoa học ghi nhận những tia điện cực ngắn phát sinh giữa bong bóng. Chúng chỉ kéo dài vỏn vẹn 1 phần nghìn giây.

Đặc biệt, khi có sự hiện diện của khí mê-tan, số lần xuất hiện tia lửa tăng đáng kể và các tia này có đủ năng lượng để đốt cháy khí mê-tan.

Kết quả này cho thấy, trong điều kiện tự nhiên, sự tương tác giữa bong bóng khí và môi trường có thể sinh ra “tia sét mini”, tựa như cơ chế đánh lửa tự nhiên, và tạo thành ánh sáng ma trơi.

Nhóm nghiên cứu viết: “Tia sét siêu nhỏ giữa các bong bóng khí mê-tan tạo ra cơ chế đánh lửa tự nhiên cho quá trình oxy hóa khí mê-tan trong điều kiện môi trường xung quanh.”

Nói cách khác, hiện tượng ma trơi rốt cuộc đã được khoa học làm rõ. Chúng không phải là linh hồn hay phép màu, mà là hệ quả điện học hiếm gặp giữa các phân tử trong môi trường giàu khí dễ cháy.

Hé lộ hành trình tiến hóa của sự sống
Khám phá trên không chỉ giúp giải thích một trong những bí ẩn dân gian kéo dài hàng thế kỷ, mà còn liên quan trực tiếp đến khoa học sự sống.

Theo đó, nhiều giả thuyết từ lâu đã cho rằng, các hiện tượng điện khí quyển như tia sét có thể đã đóng vai trò trong việc khởi động phản ứng hóa học sơ khai, biến hợp chất vô cơ thành các phân tử hữu cơ đầu tiên.

Nếu tia sét siêu nhỏ trong phản ứng trên mang theo khả năng tương tự, chúng có thể đã góp phần tạo ra “tia lửa sự sống” trên Trái Đất hàng tỷ năm trước.

Ngoài ra, việc nghiên cứu điện khí quyển vi mô có thể mang lại ứng dụng rộng lớn, từ việc hiểu rõ hơn về phản ứng oxy hóa khí trong môi trường tự nhiên cho đến khả năng ứng dụng trong năng lượng sạch và công nghệ môi trường.

Thậm chí, các nhà khoa học còn đặt câu hỏi: liệu hiện tượng này có tồn tại trong khí quyển các hành tinh khác, và có thể góp phần khởi động sự sống ngoài Trái Đất?

Minh Khôi / Dân Trí  / Theo: www.sciencealert.com

Wednesday, May 27, 2026

Những lưu ý về ung thư da ở người lớn tuổi

Bệnh đang gia tăng ở người lớn tuổi. Dưới đây là cách để bạn tự bảo vệ mình

Khi tuổi tác tăng lên, bạn có thể nhận thấy nhiều đốm và khối u xuất hiện trên da. Phần lớn trong số đó là lành tính. Ví dụ như dày sừng tiết bã (seborrheic keratosis) – một dạng tăng sinh (growth) dày giống mụn cóc, không gây nguy hiểm. Tuy nhiên, một số loại ung thư da dường như đang gia tăng ở người cao tuổi: ung thư biểu mô tế bào đáy và tế bào vảy (basal cell and squamous cell carcinomađã tăng hơn 60% ở nhóm từ 60 tuổi trở lên trong giai đoạn 1990-2021, theo một nghiên cứu năm 2025 trên tạp chí Scientific Reports.

Con người sống lâu hơn, và do đó tổn thương da tích lũy theo thời gian cũng nhiều hơn. Dưới đây là những điều bạn cần biết để phòng ngừa ung thư da và cách xử trí khi phát hiện dấu hiệu đáng ngờ.

Các loại ung thư da cần biết:

Ung thư biểu mô tế bào đáy và tế bào vảy (basal cell and squamous cell carcinomas) – hình thành ở lớp trên cùng của da – là hai loại phổ biến nhất. Chúng thường phát triển chậm và có thể chữa khỏi nếu phát hiện sớm. Tuy nhiên, nếu không điều trị, chúng có thể ăn sâu vào da, gây biến dạng, và lan đến mô hoặc xương.

U hắc tố (melanoma) là loại ung thư da nguy hiểm và ác tính nhất, phát triển từ các tế bào tạo sắc tố. Dù chỉ chiếm khoảng 1% tổng số ca ung thư da, tỷ lệ mắc đang ổn định ở nam giới nhưng tăng khoảng 3% mỗi năm ở phụ nữ trên 50 tuổi.

Tuổi trung bình chẩn đoán melanoma là khoảng 66. Nếu phát hiện sớm, tỷ lệ sống sau 5 năm trên 99%. Tuy nhiên, tỷ lệ này giảm xuống còn 76% nếu lan đến hạch bạch huyết, và khoảng 35% nếu di căn đến cơ quan xa.

Người lớn tuổi có nguy cơ tử vong cao hơn do ung thư da, có thể là vì chậm kiểm tra các nốt ruồi bất thường và các vấn đề sức khỏe khiến việc điều trị khó khăn hơn.

Theo dõi làn da của bạn
Bạn nên tự kiểm tra da mỗi tháng. Nếu phát hiện đốm mới, đừng hoảng sợ nhưng cần theo dõi. Nếu có nốt đỏ hoặc vết loét giống mụn hay vết muỗi đốt mà không biến mất sau khoảng 2 tuần, hãy đi khám.
Ngoài ra, cần lưu ý nếu xuất hiện:
–   Nốt ruồi mới
–   Vùng da đỏ hoặc bị kích ứng
–   Đốm bong vảy hoặc đóng mài (crusty)
–   Vết tròn có phần lõm ở giữa

Quy tắc ABCDE để đánh giá nốt da

* Asymmetry - (Bất đối xứng):

-  Hai nửa không giống nhau

* Border -  (Bờ):

-  Mép không đều, răng cưa

* Color (Màu sắc):

-  Có nhiều màu (trắng, nâu, đỏ) đáng lo hơn

* Diameter (Đường kính):

-  Lớn hơn 6 mm (cỡ cục tẩy viết chì), nhưng cũng có thể nhỏ hơn

* Evolving (Tiến triển):

-  Thay đổi kích thước, hình dạng hoặc màu sắc

Nếu thấy bất kỳ dấu hiệu nào như trên, hãy xin đi khám da. Bạn cũng có thể gửi ảnh qua cổng thông tin bệnh nhân để bác sĩ đánh giá sớm.

Bác sĩ sẽ làm gì?
Bác sĩ sẽ sinh thiết (biopsy) vùng nghi ngờ và kiểm tra dưới kính hiển vi. Nếu xác định là ung thư, phẫu thuật cắt bỏ khối u thường là phương pháp điều trị chính.

Đối với vùng nhạy cảm như mũi, mí mắt, tai – nơi ít mô dư – có thể áp dụng phẫu thuật Mohs (cắt từng lớp và kiểm tra ngay), giúp giảm sẹo hơn so với phương pháp thông thường.

Các lựa chọn điều trị khác

-  Ung thư tế bào đáy (basal cell carcinoma):
Có thể đốt nóng để tiêu diệt tế bào ung thư rồi nạo bỏ. Ngoài ra có thể dùng thuốc bôi như imiquimod (Aldara) hoặc fluorouracil (5-FU).
-  Ung thư tế bào vảy (squamous cell carcinoma):
Sau phẫu thuật, có thể cần xạ trị nếu nguy cơ cao. Thuốc chích cemiplimab (Libtayo) giúp giảm tái phát hoặc điều trị giai đoạn tiến triển.
-  Melanoma:
Nếu lan rộng, các thuốc như nivolumab (Opdivo) hoặc ipilimumab (Yervoy) giúp hệ miễn dịch tiêu diệt tế bào ung thư. Một số thuốc khác như vemurafenib (Zelboraf) và cobimetinib (Cotellic) có thể thu nhỏ khối u có đột biến BRAF.
3 thói quen quan trọng hằng ngày

1/  Dùng kem chống nắng:
Da mỏng hơn theo tuổi nên dễ bị tổn thương.
họn loại chống được cả tia UVA và UVB, SPF
từ 30 trở lên.

2/  Thoa lại thường xuyên:
Thoa trước khi ra ngoài 15-30 phút, và lặp lại mỗi 2 giờ hoặc sau khi đổ mồ hôi, khi bơi lội.
3/  Mặc đồ bảo vệ:
Mặc áo dài tay, quần dài, vải dày. Đội mũ rộng vành để che mặt, cổ, tai và da đầu.

Có cần khám da hằng năm không?
Điều này phụ thuộc vào từng người. The U.S. Preventive Services Task Force cho rằng chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị sàng lọc định kỳ cho người không có dấu hiệu bất thường.

Tuy vậy, người lớn tuổi nên khám da vài năm một lần. Nếu bạn từng bị ung thư da, bác sĩ sẽ lập lịch theo dõi riêng.

Bạn nên khám hằng năm nếu có
–  Da, tóc, mắt sáng màu
–  Tiền sử gia đình bị ung thư da
–  Nhiều nốt ruồi bất thường

Triệu Minh (Theo Consumer Report on Health)

______________________

Tuesday, May 26, 2026

Cha Mẹ Mất Rồi, Anh Em Ruột Dần Xa Cách, Có Khi Thành Người Dưng..

Khi cha mẹ còn, gia đình luôn có một điểm kết nối vô hình. Nhưng nhiều người chỉ nhận ra quá muộn rằng sau khi cha mẹ mất, khoảng cách giữa anh em ruột có thể ngày một lớn dần.

Có những điều lúc trẻ rất khó nhận ra. Khi cha mẹ còn khỏe mạnh, nhiều người nghĩ anh em ruột là mối quan hệ gắn kết cả đời, dù đi xa hay bận rộn thế nào cũng không thể đổi khác. Nhưng thời gian đi qua, một thực tế khiến không ít người chạnh lòng xuất hiện: cha mẹ mất đi, anh em dần ít gặp, ít nói, rồi khoảng cách cứ âm thầm lớn lên.

Monday, May 25, 2026

Y tế tại New Zealand - Họ luôn ưu tiên CỨU NGƯỜI TRƯỚC.

Một vài anh chị nói: "Y tế nước ngoài có gì mà khen, bệnh đợi cả tháng mới được khám. Ở Việt Nam thích là đi, sáng khám trưa xong rồi".

Thiệt chớ nếu chỉ nhìn bề nổi, cái "nhanh" ở mình công nhận là tiện thật. 

Sunday, May 24, 2026

CÁ MẶT TRĂNG VÂY ĐỎ - LOÀI CÁ "MÁU NÓNG" GIỮA ĐẠI DƯƠNG..

Giữa đại dương sâu thẳm lạnh giá, cá mặt trăng vây đỏ lấp lánh như một đốm lửa sống, thách thức mọi quy luật sinh tồn.

Cá mặt trăng vây đỏ (Lampris guttatus) là một trong những loài cá biển kỳ lạ và ấn tượng nhất từng được con người phát hiện. Với thân hình tròn dẹt như một chiếc đĩa lớn, phủ bởi lớp vảy ánh kim chuyển sắc xanh, bạc và tím, cùng các vây đỏ rực nổi bật, loài cá này trông như bước ra từ một thế giới viễn tưởng hơn là đại dương thực.

Saturday, May 23, 2026

Mã Đề – Loại cây mọc hoang nhưng chứa nhiều công dụng đáng chú ý

Ngày nay, nhiều nghiên cứu hiện đại cũng bắt đầu tìm hiểu sâu hơn về tác dụng của mã đề và ghi nhận loại cây này chứa nhiều hoạt chất có lợi cho sức khỏe.

Ở những vùng quê Việt Nam, cây mã đề mọc rất nhiều ở ven đường, bờ ruộng hay những nơi đất ẩm thấp. Vì quá quen thuộc nên nhiều người chỉ xem đây là một loại cỏ dại bình thường, thậm chí nhổ bỏ mà không hề biết rằng loại cây nhỏ bé này từng được dân gian coi như một “vị thuốc quý” giúp hỗ trợ thanh nhiệt, lợi tiểu và cải thiện các vấn đề liên quan đến đường tiết niệu.